جلال الدین محمد مولوی بیش از هفت قرن است که دلهای زیادی را به دام سخن خویش گرفتار کرده است. او دریایی است که گمشدگان ساحل دریا می توانند آنچه در کون و مکان گم کرده اند در آن بیابند.این حقیر با مطالعه مثنوی و آثار دیگر مولانا از جمله فیه مافیه دریافتم که خیلی از مطالب مثنوی در فیه مافیه با زبان و عباراتی دیگر بیان شده است. لیکن به جز چاپ کتاب توسط مرحوم فروزانفر و توضیحات ایشان کار جدی دیگری صورت نگرفته است. البته کار مرحوم فروزانفر در جای خود مغتنم و ارزشمند است لیکن بیشتر به مقایسه مطالب کتاب با مثنوی و بیان مسایل تاریخی کتاب پرداخته شده که گاهی مطالب تاریخی از نظر زمانی مورد شک است و گاهی نیز به توضیح بعضی از لغات کتاب پرداخته شده است.در این مقاله خلاصه ای از آن تحقیق و بررسی، آن هم در بعضی از جهات که مقدور است خدمت خوانندگان تقدیم می گردد.

با رواج روانشناسی مثبت نگر، مطالعات روانشناسی از تفکر در جنبه های منفی روان انسان به تامل بر جنبه های مثبت روانی تغییر مسیر داد و روانشناسان، شادی را نیز در جایگاه یکی از عوامل موثر در موفقیت و سلامت روانی بازخوانی کردند. این موضوع در مطالعات ایشان، به ویژه کنجکاوی در عوامل ایجاد شادی، فصل پردامنه ای را دربرگرفت. سرانجام آنان عوامل متعددی مانند اعتقادات دینی، عزت نفس، سلامت، وضعیت اقتصادی و... را عوامل شادی آفرین معرفی کردند. توجه به این مساله در کنار ضرورت آگاهی از راهکارهای بومی برای رسیدن به شادی و رضایت از زندگی، کافی بود تا توجه نویسنده این جستار به یکی از شادترین شخصیت های عرفانی ادبی، مولانا جلال الدین محمد بلخی جلب شود. در همین راستا و با هدف پی بردن به نظریه شادی مولوی و راهکارهای رسیدن به شادی و رضایت از زندگی در اندیشه ها و آرای او، کتاب فیه مافیه از این چشم انداز به صورت تحلیلی توصیفی مطالعه شد. نتایج این بررسی چنین است: 1) مولانای فیه مافیه به طور نظری، به شادی و عوامل شادی آفرین توجه داشته است، 2) بخش اصلی نظریه شادی مولوی چه درباره وابسته کردن احساس شادی به اراده الهی و در جایگاه جزای اعمال انسان و چه درباره استغراق در متن تجربه تفسیری و باور دینی، تفسیرپذیر است، 3) شادی ازنظر مولوی انعکاسی است و این موضوع را باتوجه به نظریه شادی آفرین بودن سرمایه اجتماعی نیز می توان بازخوانی کرد. این نظریه به تقویت سلامت اجتماعی توجه دارد.

کلام در دیدگاه مولوی، اوج و رکن استوار هستی و آغازگر آفرینش، ایجادکننده جریان زمان و مکان و نمونگر منش و هویت انسانی است. مولوی برای تبیین دیدگاه های خود در باب ارتباطات کلامی، از قالب های مختلف مانند داستان و مثل استفاده می کند تا مخاطب را به کنه معنا و غایت اندیشه رهنمون شود. مهم ترین اهداف ارتباط کلامی رسیدن به شناخت و معرفت و ایجاد تفاهم و تعامل با دیگران و بهره بردن از تجارب و عقول یکدیگر است. در این پژوهش، ارتباطات کلامی و ابعاد آن در فیه ما فیه با روش تحلیل محتوای کیفی، بررسی شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که کلام در فیه ما فیه دارای ده مرتبت و ویژگی است که به دو ساحت معنایی و راهکاری تقسیم می شوند. ارتباط کلامی در این اثر، در ابعاد ظرفیت مخاطب و همدلی او، اطمینان سازی، گزیده گویی، التزام بیرون و اضطراب درون، سوال، و انواع سکوت گوینده و نیز در دو محور کلی گوینده سخن و شنونده سخن قابل بررسی است.

در این پژوهش تلاش می شود با استفاده از نظریه های کاربردشناسی به روش توصیفی تحلیلی و با تمرکز بر نظریه ادب براون و لوینسون، شیوه های ادب مندی کلام در دو کتاب مقالات شمس تبریزی و فیه مافیه مولوی بررسی و مقایسه شود. در این پژوهش همه بخش های گفت وگومحور در متن هر دو کتاب تحلیل و بررسی شد. نتایج این پژوهش نشان داد که از میان شیوه های بیان مرتبط با ادب مندی، بسامد استفاده از شیوه بیان امر مستقیم در فیه مافیه بیشتر از مقالات شمس است؛ علاوه بر این، بسامد استفاده از شیوه پرسش غیرایجابی با کارکرد تهدیدکننده وجهه در هر دو کتاب یکسان است؛ اما کاهش چشمگیر کارکرد تحقیر در فیه مافیه بیانگر توجه بیشتر مولوی به رعایت وجهه مخاطب است. با توجه به اینکه میزان استفاده از دشواژه ها در کتاب مقالات شمس بیشتر از فیه مافیه است، می توان به درستی مدعی شد میزان رعایت ادب مندی کلام در فیه مافیه بیشتر از مقالات شمس است؛ ولی به علت ارتباط این دو کتاب با گونه (ژانر) تعلیمی و جایگاه اجتماعی بالای نویسندگان هر دو اثر در گفتمان منتسب به خویش، ساختار زبانی کتاب های مقالات شمس و فیه مافیه درمجموع، ادب محور است.

با توجه به این که در زمینه نسخ خطی آثار مولوی پژوهش ها، مطالب و یافته های علمی تازه ای از سوی محققان ارائه شده است، تصحیح و ویرایش مجدد کتاب فیه مافیه برای تسهیل در خوانش و فهم این اثر ارزشمند، ضروری می نماید. در این پژوهش ضمن تبیین جایگاه کتاب فیه مافیه در میان آثار منثور ادب فارسی و اهمیت آن در مطالعات عرفانی، به خصوص در مولاناشناسی، به معرفی و بررسی نسخه خطی فیه مافیه در کتابخانه موزه مولانا در قونیه و نسخه چاپی آن خواهیم پرداخت که اخیرا به همت دکتر توفیق ﻫ. سبحانی تصحیح شده و توسط انتشارات شرکت مطالعات و نشر کتاب پارسه منتشر شده است.

فیه مافیه از آثار پراهمیتی است که مولانا در آن به مباحث عمیق و قابل توجهی درباره پیامبر اکرم و جایگاه وی پرداخته است. این مقاله به دنبال آن است تا با تحلیل نگاه متمایز مولانا به حضرت محمد (ص) در مقایسه با دیگر انبیا و اولیا، موجبات دستیابی به تحلیل دقیق و کامل دیدگاه مولانا در دو بخش مستقل: شریعت و طریقت محمدی و مقام محمد (ص) فراهم سازد. در بخش نخست، با تبیین جایگاه شریعت محمدی از یک سو و طریقت محمدی از سوی دیگر و بررسی ارتباط نظر مولانا در این باب با مساله وحدت ادیان در عرفان، وجوه تمایز شریعت اسلام و طریقت محمدی بررسی می شود. در بخش دوم، مقام حضرت محمد (ص) در نظرگاه مولانا در پنج اصل مهم و برجسته ولایت، مقام دیدار، اصالت وجودی پیامبر به عنوان اولین مخلوق و عقل کل، عشق الهی، تجلی گاه اسماء و صفات الهی مورد تامل و تحلیل قرار می گیرد.

اهل عرفان اساساً با دو دیدگاه به جهان می‎نگرند: یکی دیدگاه آفاقی است و دیگری، دیدگاه انفسی. عارف در دیدگاه آفاقی وجود مطلق خداوند را در آیینۀ هستی می‎بیند. او در سیر آفاقی خود نه‎تنها با چشم سَر به مشاهدۀ مناظر جهان ظاهر می‎نشیند، بلکه با چشم دل در پسِ پردۀ موجودات به مشاهدۀ حقیقت آفرینش می‎پردازد. از نگاه مولوی، تمامی کائنات و اجزای آن در حال تحوّل و حرکت پیوسته هستند. او در آثارش به مقولۀ سیر آفاقی و انفسی که در ادبیات عرفانی جایگاه مهمّی دارد، توجّه نشان داده و آن ها را در‎هم‎تنیده معرّفی کرده ‎است. مولانا در فیه‎ما‎‎‎فیه سیر آفاق را مقدّمۀ سیر انفس دانسته و با مطرح‎کردن برداشت‎های عرفانی خود از سیر آفاقی و عناصر آن، سیر انفسی را که همان شناخت حقیقت است، متذکّر می‎شود. در این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه‎ای و به شیوۀ توصیفی-تحلیلی، موضوع سیر آفاقی و تفسیر‎‎های مولوی از آن در فیه‎ما‎فیه بررسی شده است. یافته‎های پژوهش نشان می‎دهد که در فیه‎ما‎‎فیه سیر آفاقی و اجزای آن، نقش مهمّی در تبیین آموزه‎های عرفانی مولانا دارد و بخش قابل‎توجّهی از مثال‎‎ها و تمثیل‎هایی که در این کتاب و در جهت ملموس کردن معانی عرفانی و شناخت راه حق مطرح شده، مربوط به سیر و سفر است.

تمثیل که با مصداقی کردن مفاهیم ذهنی جایگاه خاصی در ادبیات تعلیمی و عرفانی پیدا کرده است، از نظرگاه سبک شناسی نیز به عنوان یکی از آرایه ها در سطح ادبی قابل بررسی است. مصادیق ملموس راه سریع و مناسبی برای تفهیم آموزه های اخلاقی و اندیشه های عرفانی است. در میان عرفای پارسیگوی، مولانا گوی سبقت را در تمثیلهای عرفانی ربوده است. او در مثنوی معنوی، فیه ما فیه، مجالس سبعه و مکاتیب آراء خود را به زینت تمثیل آراسته تا مفاهیم عمیق عرفانی تقریب ذهن مخاطبان و اهل ذوق شود. در پژوهش حاضر، با شیوه کتابخانه ای، به گونه ای تحلیلی-توصیفی به مدد شواهد مثال و سرانجام ارایه جدول به بررسی مفاهیم و ساختار تمثیلهای عرفانی دو کتاب «فیه ما فیه» و «مجالس سبعه» پرداخته شده، نیز به این پرسش پاسخ داده شده است که «در تمثیلهای این دو کتاب، پیوند میان ارکان تمثیل یعنی: مثال (مصداق) با ممثل (مفهوم) چگونه است؟ » حوزه های معنایی تمثیلات در سه سطح خداشناسی، انسان شناسی و هستی شناسی جای گرفته اند که انسان شناسی بیشترین فراوانی را دارد و موضوع عرفان و معرفت بیشترین بسامد را شامل میشود.

زمینه و هدف: یاکوبسن بر این باور است که با بررسی شش عنصر ارتباطیِ «ﭘﯿﺎم»، «ﻣﺨﺎﻃﺐ»، «ﻣﻮﺿﻮع»، «ﮔﻮﯾﻨﺪه»، «ﻣﺠﺮای ارﺗﺒﺎﻃﯽ» و «رﻣﺰﮔﺎن» میتوان ویژگیهای سبکی متون را بررسی و تحلیل کرد. از دید او، در روند ایجاد ارتباط پیام میتواند به یکی از این عناصر ششگانه ﮔﺮاﯾﺶ بیشتری داشته باشد و سبب ایجاد نقشهایی چون «ﻧﻘﺶ ﻋﺎﻃﻔﯽ»، «ﻧﻘﺶ ﺗﺮﻏﯿﺒﯽ»، «ﻧﻘﺶ ارﺟﺎﻋﯽ»، «ﻧﻘﺶ ﻓﺮازﺑﺎﻧﯽ»، «ﻧﻘﺶ ﻫﻤﺪﻟﯽ» و «ﻧﻘﺶ ادﺑﯽ» و کارکرد متفاوت جملات زبان و در نهایت تفاوت سبکی شود. در این پژوهش ویژگیهای سبکی و ﻧﻮع آﻓﺮﯾﻨﺶ ادﺑﯽ دو متنِ فیه مافیه و مقالات شمس در ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺴﺘﻦ نقشهای زبانی و صناعات بلاغی بررسی شده؛ همچنین به تحلیل ﻧﻘﺶ زﺑﺎﻧﯽ غالب و غیرغالب در جملات و دﻻﯾﻞ سبک شناسانۀ ﮐﺎرﺑﺮد هر نقش نیز پرداخته شده است. روش مطالعه: این مقاله با روش تحلیل کیفی و کمّی انجام شده است. یافته ها: از جمله ویژگیهای سبکی مشترک این دو متن کاربرد نقش ارجاعی جملات در بسامد بالاست. عملکرد نقش ارجاعی در قالب جملات اخباری در مقالات شمس با 51درصد، بمثابۀ ابزاری برای بیان موضوعاتی چون زندگی شمس، محیط عرفانی آن زمان و غیره در کنار عملکرد تشبیهات حسی حسی سبب گرایش متن به گونۀ زبانی نثر مطلق شده است. در فیه مافیه نیز مولوی این نقش را با 49درصد، برای بیان عقاید خود به تأثیر از مقالات شمس به کار برده است. در کنار نقش ارجاعی نقش ترغیبی در قالب جملات امری در مقالات شمس با 21درصد و در فیه مافیه با 17درصد نیز به سبب تعلیمی بودن متن مورد توجه قرار گرفته است. نتیجه گیری: نتایج حاصل از پژوهش بیانگر سبک مشابه این دو متن است. عملکرد بالای صناعات ادبی تشبیه با طرفین عقلی حسی از نوع تشبیه مرکب و تمثیلی در کنار صناعات کنایه و استعاره سبب حرکت متن فیه ما فیه به سمت نثر شاعرانه و ادبی شده است. از سوی دیگر بسامد کمتر ویژگی سبکی نقش عاطفی در مقالات شمس با 9درصد و در فیه مافیه با 5درصد، سبب درک صریح عبارات شده و ارجاعی و مخاطب محور بودن این دو متن را تقویت کرده است. باید توجه داشت عملکرد متفاوت صناعات بلاغی سبب تمایز سبکی این دو متن شده است.

در تاریخ تصوف و عرفان یکی از مهم ترین مسائل نظری که تأثیری پایدار و عمیق بر همۀ جریان های فکری عرفانی و در پیِ آن، ادبی داشته، مسألة میثاق یا عهد الست (سورة اعراف /172) است. این مفهوم در صدر اسلام عمدتاً با واژگان مندرج در آیه و ارائۀ معنای ظاهری آن انعکاس می یافت؛ اما با ورود آن به آثار اندیشمندان، سیر معنایی و تطور واژگانی آن نیز تغییر یافت و اغلب با عشق ازلی درآمیخت که در اوج خود در آثار مولوی متجلی شد. مولانا در اشعارش، چه در مثنوی و چه دیوان کبیر با ترکیبات اضافی و وصفی به عهد ازلی با تمام مظاهر و مفاهیم متنوّع آن اشاره می کند و در خوشه ای معنایی با کلمات جانشین با واژة الست به تفسیر و تأویل آن ها می پردازد. مولانا در آثار منثور خویش از جمله کتاب فیه مافیه نیز به گونه ای خاص به مفهوم الست پرداخته است. برای دریافت این مفهوم باید از طریق قرینه سازی این اصطلاحات با موارد مشترک در مثنوی و دیوان کبیر به تفسیر آن ها راه یافت به گونه ای که این سه کتاب را باید شرح و بسط و تأویل و تفسیر یکدیگر دانست. این مقاله با روش تحلیلی ـ توصیفی ضمن ارائۀ بازتاب آیۀ الست در کتاب فیه مافیه از طریق نشان دادن برخی از موضوعات کلیدی هم نشین با این موضوع در کتاب یادشده، تفاوت شیوة این اثر با مثنوی معنوی و دیوان شمس را نیز بیان می کند.